Elementy ekspozycji w fotografii kulinarnej

Joanna Bartnik - autorka bloga W Kuchni Wieczorem

Artykuł o ekspozycji w fotografii kulinarnej

Z tego artukuły dowiesz się jakie 3 parametry wpływają na ekspozycję w fotografii, jak zmiana ich wartości wpływa na jasność na zdjęciu i jakie generują "efekty uboczne". Oprócz tego tłumaczę co oznaczają różne tryby ekspozycji w aparacie i co to znaczy poprawna ekspozycja w fotografii kulinarnej. Jeśli jesteś osobą początkującą i ta tematyka nie jest Ci jeszcze znana, ten artykuł dostarczy Ci niezbędnych podstaw.

EKSPOZYCJA

Masz w ręce aparat, a na stole miskę pełną jabłek. Chcesz je sfotografować i chcesz, żeby zdjęcie wyszło tak jak sobie wymarzyłeś. W pierwszej kolejności musisz zadbać o poprawną ekspozycję, czyli o to, żeby zdjęcie nie było ani za ciemne, ani za jasne. Taką poprawną ekspozycję możesz uzyskać na kilka sposobów, a każdy z nich da w efekcie trochę inne zdjęcie. Każde będzie tak samo oświetlone, ale nagle na jednym tło jest rozmyte, a na innym nie. Jeśli pracujesz w trybie automatycznym to aparat decyduje o tym: jak bardzo będzie rozmyte tło, czy na zdjęciu będą szumy i czy zrobienie ostrego zdjęcia będzie wymagało statywu czy nie. Ja uważam, że to Ty powinieneś decydować. Jeśli zdasz się na tryb Auto, aparat wiele razy zrobi Ci na złość.

Cała tajemnica tkwi w 3 parametrach, które wpływają na ekspozycję: czas naświetlania, otwór przysłony i czułość matrycy (ISO). Zwiększając i zmniejszając wartości tych parametrów, zwiększasz i zmniejszasz ilość światła na zdjęciu. Jednak, gdyby tylko o to chodziło to wystarczyłby jeden parametr, a są ich dokładnie 3. Wynika to z faktu, że każdy z parametrów oprócz ilości światła generuje pewne "efekty uboczne", których nasilenie zmienia się wraz ze zmianą jego wielkości. Brzmi to jeszcze enigmatycznie, ale już tłumaczę wszystko dokładnie i po kolei.

CZUŁOŚĆ (ISO)

Jeśli miałeś kiedyś w rękach aparat analogowy to wiesz, że nie dało się zrobić zdjęcia bez kliszy, czyli materiału światłoczułego w środku. Każdy film był oznaczany numerem 200, 400, 800..., który mówił o czułości kliszy na światło. Im jest ona większa, tym więcej światła absorbuje klisza w tym samym momencie czasu, czyli zdjęcie jest jaśniejsze. W aparatach cyfrowych materiałem światłoczułym jest matryca i jej czułość ustawiamy również manipulując wyżej wymienionymi liczbami. Im większa wartość ISO, tym większa czułość matrycy na światło. Wysoka czułość pozwala robić zdjęcia w trudnych warunkach oświetleniowych, tam gdzie jest mało światła. Niska czułość pozwala robić zdjęcia w ostrym słońcu i ich nie prześwietlić. Na zdjęciach poniżej widzisz jak zmienia się jasność fotografii przy zmianie czułości i stałych wartościach przysłony i czasu naświetlania.

ISO-160 ISO-500 ISO-1000

Jest jednak pewien koszt używania wysokiej czułości - na zdjęciach pojawiają sie szumy. Zrób zdjęcie z niską i wysoką czułością i odrobinę je powiększ. Zauważysz, że tam, gdzie czułość była wysoka pojawiła się nieprzyjemna ziarnistość. Przykład zobaczysz na zdjęciach poniżej. W większości przypadków jest to efekt niepożądany. W pewnych sytuacjach można traktować szumy jak środek wyrazu artystycznego. Nikt nam nie zabroni takiego podejścia. Na przykład, jeśli stylizujemy nasze zdjęcia na stare fotografie analogowe. Jednak, prawdę mówiąc, w fotografii kulinarnej raczej się tego nie robi i pożądane są "gładkie" fotografie.

ISO-500 ISO-2000

PRZYSŁONA

Drugim elementem jest stopień domknięcia przysłony, czyli części obiektywu. To jak bardzo ją otworzymy wpłynie na ilość światła, która dotrze do aparatu. Nie będę tu wchodzić w szczegóły techniczne. Najważniejsze jest, żebyś wiedział, że przysłonę można przymykać i otwierać. Widać to na poniższych zdjęciach. Spójrz na wnętrze obiektywu przyczepionego do aparatu. Zobaczysz listki przysłony. Kiedy przysłona jest przymknięta do matrycy dociera mniej światła, bo otwór, który pozostał jest mały (zdjęcia po lewej). Kiedy jest szerzej otwarta, światła dociera więcej, bo otwór jest większy (zdjęcia po prawej).

zamknięta przysłona przysłona mocno przymknięta przysłona lekko przymknięta przysłona otwarta

O tym jak bardzo przysłona jest otwarta informuje nas parametr f/2, f/4...f/16. Jak widzisz, jest to ułamek. Im większy jest jego mianownik, czyli liczba po prawej stronie, tym cały ułamek jest mniejszy. Teraz pomyśl o tym ułamku jak o średnicy otworu, przez który wpada światło do aparatu. Przy f/2 średnica jest większa niż przy f/8, czyli przy f/2 wpada do aparatu więcej światła niż przy f/8.

Powyższe rozumowanie jest dość skomplikowane i może sprawiać trudność. Proponuję, żebyś ułatwił sobie sprawę i spojrzał na te liczby w inny sposób. Spójrz na liczbę stojącą za f/ jak na wielkość zamknięcia przysłony. Pomoże Ci to zrozumieć co się stanie, kiedy będziesz zmieniał ten parametr w aparacie. Im liczba będzie większa tym bardziej zamykasz przysłonę, otwór jest mniejszy, wpada mniej światła. Odwrotnie, kiedy zmniejszasz liczbę za f/, wtedy otwierasz przysłonę (zmniejszasz jej przymknięcie), pozostawiasz większy otwór, który wpuści więcej światła. Na poniższych zdjęciach widzisz, że im większa wartość przysłony tym ciemniejsze zdjęcie przy pozostałych paramterach pozostających na tym samym poziomie.

mała przysłona - zdjęcie prześwietlone zdjęcie z poprawną przysłoną i ekspozycją duża przysłona - zdjęcie niedoświetlone

To jak bardzo domkniemy przysłonę ma również inny, bardzo istotny w fotografii efekt. Im bardziej przysłona jest przymknięta tym większa jest głębia ostrości na zdjęciu. Im bardziej przysłona jest otwarta, tym mniejsza jest głębia ostrości. W fotografii kulinarnej ten efekt jest często pożądany. Mała głębia ostrości pozwala nam ładnie rozmyć tło, a jako ostre zostawić tylko wybrane danie lub jego część. To najważniejszy parametr w fotografii kulinarnej, nad którym musimy się zastanowić w pierwszej kolejności. Co na moim zdjęciu ma być ostre i wyraźne, a jakie jego elementy chcę pozostawić poza polem ostrości? Jak bardzo w związku z tym muszę domknąć przysłonę, żeby uzyskać pożądany efekt?

mała przysłona - mała głębia średnia przysłona- średnia głębia duża przysłona - duża głębia

CZAS NAŚWIETLANIA

Pisałam wcześniej, że matryca jest materiałem światłoczułym. Kiedy nie robisz zdjęcia to matryca zasłonięta jest migawką. Możesz ją sobie wyobrazić jak drzwi, które nie przepuszczają światła do wnętrza pokoju. W momencie robienia zdjęcia migawka się podnosi i do matrycy dociera światło. Już wiemy, że jeśli dotrze go za dużo to zdjęcie będzie prześwietlone, czyli za jasne, jeśli za mało, zdjęcie będzie niedoświetlone - za ciemne. Ustawiając czas naświetlania, przekazujesz aparatowi informację jak długo migawka ma być otwarta. Im dłuższy czas naświetlania tym zdjęcie jest jaśniejsze, im krótszy - tym ciemniejsze. Widać to na poniższych zdjęciach. Zauważ, że w większości czasy naświetlania to ułamki sekundy.

długi czas naświetlania - zdjęcie prześwietlone zdjęcie z poprawnym czasem naświetlanie i ekspozycją krótki czas naświetlania - zdjęcie niedoświetlone

Jaki jest efekt uboczny związany z czasem naświetlania? Po pierwsze, kiedy robisz zdjęcie trzymając aparat w ręce, czas naświetlania musi być na tyle krótki, żeby drżenie Twoich rąk nie spowodowało nieostrości. Załóżmy, że czas naświetlania wynosi 4 sekundy. Zdjęcie wyjdzie nieostre, ponieważ niemożliwością jest nieruchome utrzymanie aparatu w ręku przez tak długi czas. Ogólna zasada jest taka, że maksymalny czas naświetlania powinien być nie dłuższy niż odwrotność ogniskowej obiektywu, którego używasz. Jeśli fotografujesz obiektywem 50mm to czas naświetlania musi być krótszy niż 1/50s. Ten problem możemy jednak rozwiązać umieszczając aparat na statywie.

Drugi efekt uboczny dotyczy ruchu, który "dzieje się" w fotografowanej scenie. Jeśli fotografujesz mycie owoców pod kranem z wodą masz dwie opcje. Możesz chcieć zamrozić ten ruch i uchwycić krople rozbryzgujące się dookoła - wtedy zastosuj krótki czas naświetlania. Możesz też chcieć pokazać sam ruch wody, co uzyskasz jeśli wydłużysz czas naświetlania i na zdjęciu pojawi się rozmazany strumień wody. Pokazuję to poniżej na przykładzie sypanego na naleśniki cukru pudru. Ten rodzaj rozmycia części zdjęcia jest celowym środkiem wyrazu w fotografii. Natomiast rozmycie związane z drżeniem rąk i aparatu to po prostu błąd w fotografii.

krótki czas naświetlania - zatrzymanie ruchu długi czas naświetlania - rozmycie ruchu

W fotografii kulinarnej najczęściej mamy do czynienia ze statycznymi scenami, gdzie nic się nie rusza. W takich sytuacjach czas naświetlania nie jest parametrem, nad którym powinniśmy się nadmiernie zastanawiać. Jeśli jednak nie mamy statywu, pamiętajmy o wspomnianej wyżej zależności - ogniskowa, a czas naświetlania, która pozwala nam robić nieporuszone zdjęcia z ręki.

Na koniec, zwróć uwagę, że na dwóch wyżej przedstawionych zdjęciach oprócz różnicy w wyglądzie cukru pudru, różna jest też głebia ostrości. Na zdjęciu po prawej jest ona większa. Dlaczego? Ponieważ, żeby otrzymać poprawną ekspozycję przy wydłużeniu czasu naświetlania musiałam też zwiększyć wartość przysłony. Co musiałabym zrobić, żeby mieć na zdjęciu taką samą głębie ostrości jak na zdjęciu po lewej, a jednocześnie uchwycić ruch tak jak na zdjęciu po prawej? Jedynym wyjściem byłoby, zamiast domykania przysłony, zmniejszenie wartości ISO, czyli czułości. W trakcie robienia zdjęć musisz umieć odpowiadać sobie na takie pytania na bieżąco. Dlatego tak ważne jest, żeby rozumieć zależność opisywanych w tym artykule parametrów.

TRYBY EKSPOZYCJI

Wiesz już jakimi parametrami możesz manipulować. Czas na praktykę. Przejdź na tryb manualny i naucz się jak zmieniać poszczególne parametry. Zajrzyj do instrukcji Twojego aparatu, by dowiedzieć się, które pokrętła trzeba wprawić w ruch.

Manipulując parametrami możesz sobie zadać pytanie, skąd masz wiedzieć, że dane ustawienie to poprawna ekspozycja. W aparacie wbudowany jest światłomierz, który mierzy światło docierające do matrycy i informuje Cię czy zdjęcie przy zadanych parametrach będzie prześwietlone czy niedoświetlone. Robi to za pomocą podziałki, której zdjęcia widzisz na dole. Jeśli kreseczki pod podziałką odchylają się w stronę plusa, to znaczy, że zdjęcie jest prześwietlone (zdjęcia po lewej stronie). Jeśli kreseczki odchylają się w stronę minusa to zdjęcie jest niedoświetlone (zdjęcia po prawej). W różnych markach i modelach aparatów plus i minus na podziałace mogą być po innych stronach. Zajrzyj do instrukcji swojego aparatu, żeby dowiedzieć się jak sprawdzić poprawną ekspozycję w Twoim modelu.

zdjęcie prześwietlone - za długi czas naświetlania poprawna ekspozycja zdjęcie niedoświetlone - za krótki czas naświetlania zdjęcie prześwietlone - za mała przysłona poprawna ekspozycja zdjęcie niedoświetlone - za duża przysłona

Zwróć uwagę, że prześwietlenie i niedoświetlenie może być spowodowane różnymi parametrami. Na zdjęciach na górze manipulowałam czasem naświetlania, natomiast na tych na dole - wartością przysłony. Ustaw w swoim aparacie tryb manualny i spróbuj różnych konfiguracji czasu naświetlania i przysłony, przy stałym ISO. Na zdjęciach powyżej było to ISO400.

Gotowe? Właśnie nauczyłeś się ustawiać poprawną ekspozycję i manipulować jej parametrami. Gratuluję! Jednak czy dla fotografii kulinarnej konieczna jest praca w trybie manualnym?

POPRAWNA EKSPOZYCJA W FOTOGRAFII KULINARNEJ

Zanim odpowiem na to pytanie zastanówmy się jak najlepiej wyznaczyć poprawną ekspozycję w fotografii kulinarnej. Zobaczyłeś przed chwilą, że mając 3 parametry, możesz uzyskać poprawną ekspozycję na różne sposoby. Podzielę się z Tobą swoim algorytmem działania. Pracując w trybie manualnym:

1. W pierwszej kolejności zrób kilka zdjęć tej samej sceny na różnych czułościach ISO. Powiększ zdjęcia i znajdź ten moment, od którego szumy są w Twoim odczuciu na tyle duże, że nie możesz ich tolerować na swoich zdjęciach. To może być inna wartość dla zdjęć robionych na jasnym tle, a inna na ciemnym. Popatrz na szumy na różnych obszarach zdjęcia. W ten sposób poznasz maksymalne ISO jakie możesz ustawić.
Robiąc zdjęcia we wnętrzach najczęściej borykamy się z za małą ilością światła dlatego radzę robić zdjęcia na maksymalnym akceptowalnym przez Ciebie ISO.

2. Oceń jakiej głębi ostrości potrzebujesz i ustaw przysłonę tak, żeby ją osiągnąć. Dla małej głębi ostrości ustaw niską wartość przysłony. Warto ją wybierać, kiedy robimy zbliżenia, głównym tematem kadru jest wybrany talerz czy część potrawy. Jeśli robisz zdjęcie z widokiem z góry, lub chcesz przedstawić całą scenę ostro, ustaw wysoką wartość przysłony.

3. Jeśli masz już ustawione 2 poprzednie parametry, czas naświetlania dobierz tak, żeby ekspozycja była poprana. Sprawdź czy czas naświetlania jest krótszy niż odwrotność ogniskowej. Jeśli jest taki sam lub dłuższy, użyj statywu.

PÓŁAUTOMATYCZNY TRYB PRESELEKCJI PRZYSŁONY (A)

Stosując powyższy algorytm możemy sobie bardzo ułatwić sprawę i użyć trybu preselekcji przysłony zamiast trybu manualnego. W tym trybie ustawiasz czułość, a następnie manipulujesz przysłoną. Aparat sam dobierze czas naświetlania. Nie musisz już patrzeć na podziałkę. Przynajmniej w większości sytuacji. Skupiasz się na wartości przysłony, a aparat robi resztę.

Przez długi czas tak właśnie pracowałam. Jeśli chcesz wiedzieć co sprawiło, że przeszłam jednak na tryb manualny zapraszam Cię do zapoznania się z kolejnym artykułem, w którym opowiem, jak to się dzieje, że światłomierz w Twoim aparacie czasem wydaje się mylić i w efekcie zdjęcia są niewystarczająco jasne. Przede wszystkim jednak dowiesz się, co możesz z tym zrobić.

PÓŁAUTOMATYCZNY TRYB AUTOMATYKI PROGRAMOWEJ (P)

W tym trybie aparat, podobnie jak w trybie automatycznym, dobiera za Ciebie sugerowaną kombinację parametrów. Ty jednak możesz, manipulując pokrętłem zmieniać kombinację czasu naświetlania i wielkości przysłony zachowując cały czas poprawną, według aparatu, ekspozycję. Czym to się różni od Trybu Preselekcji Przysłony? W poprzednim trybie wybierając skrajnie dużą lub małą wielkość przysłony mogłeś otrzymać zdjęcie prześwietlone lub niedoświetlone. Aparat dobierał czas naświetlania optymalnie, co znaczy, że tam, gdzie się dało otrzymywałeś poprawną ekspozycję, a tam gdzie się nie dało, aparat dobierał parametr tak by zminimalizować prześwietlenie lub niedoświetlenie. W trybie P aparat w ogóle nie pozwala Ci prześwietlać lub niedoświetlać zdjęcia. Sprawia to, że zakres dostępnych wielkości przysłony, a tym samym czasu naświetlania jest ograniczony.

Żeby lepiej zrozumieć o co chodzi ustaw aparat w tryb preselekcji przysłony i skieruj aparat na jasne tło. Ustaw najmniejszą wartość przysłony i zapisz czas naświetlania. Następnie przejdź do trybu automatyki programowej. Skieruj aparat na tą samą powierzchnię. Spróbuj ustawić analogiczne parametry jak poprzednio. Nie powinno to być możliwe, ponieważ jeśli skierowałeś wcześniej swój aparat na wystarczająco jasną scenę, w trybie preselekcji przysłony przy maksymalnym otwarciu przysłony zdjęcie powinno okazać się prześwietlone. Do takiej sytuacji zaś tryb automatyki programowej w ogóle nie dopuści.

Czy w takim razie nie jest lepiej stosować ten tryb zamiast preselekcji przysłony? Jeśli pomiar ekspozycji przez aparat daje zadowalające efekty to może to być dobry pomysł. Wybór należy do Ciebie.

PÓŁAUTOMATYCZNY TRYBY PRESELEKCJI CZASU NAŚWIETLANIA (S)

Ostatni tryb półautomatyczny działa podobnie do trybu preselekcji przysłony, tyle że dotyczy czasu naświetlania. Przy zadanym ISO ustawiasz czas otwarcia migawki, a aparat ustawia optymalną wielkość przysłony. Tego trybu nie używa się raczej w fotografii kulinarnej, ponieważ głównie fotografujemy statyczne sceny. Są oczywiście wyjątki, takie jak wspomniane wcześniej płukanie owoców pod wodą, czy polewanie potrawy jakimiś sosami. Wtedy możemy z niego skorzystać. Warto wiedzieć, że mamy taką możliwość.

To już wszystkie podstawowe informacje na temat ekspozycji, które chiałam Ci przekazać. Oczywiście artykuł ten nie wyczerpuje całego bogactwa niuansów związanych z poprawną ekspozycją jak i z poszczególnymi parametrami, które pomagają ją osiągnąć. W kolejnych artykułach będę poszerzać zawarte tu informacje. Napiszę na przykład w jaki sposób aparat określa czy ekspozycja jest poprawna. Jeśli uważasz, że ten artykuł był pomocny, podziel się nim proszę ze swoimi znajomymi lub czytelnikami na Facebooku. Mam nadzieję, że poszerzył lub uporządkował Twoją dotychczasową wiedzę z zakresu fotografii.